انقلاب سال ۱۹۷۹ ایران انقلابی بود که به سرعت جهانی شد. اینکه در کشوری در یک گوشه جهان، حاکمی اخراج بشود و حکومتی دیگر به جایش نشانده شود چنانچه در بسیاری از کشورها این اتفاق افتاده است ظاهراً ربطی به جهانی شدن آن انقلاب ندارد! برای شناخت این مسئله راهی نداریم جز اینکه در سه مسئله «ماهیت دینی انقلاب اسلامی ایران»، «تحلیل شرایط دو قطبی جهان و نقش ایران در آن میان» و همچنین «افشای ناکارآمدی تئوری های انسانی در سعادت مند نمودن انسان ها» تاملی عمیق کنیم و از خلال این بررسی ها، عمق و گستره انقلاب مان را بهتر بشناسیم و «هویت انقلابی» مان را محکم تر کنیم. این جا مجال آن بررسی ها نیست.

در باب بازتاب های جهانی انقلاب، کتاب های متعددی نوشته شده اند که از جمله آن ها «انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن» اثر  جان.ال.اسپوزیتو، است که اتفاقاً برای نمایاندن کم اثر یا بی اثر بودن! انقلاب ایران در کشورهای مختلف نگاشته شده و به نحوی ناشیانه سعی بر سلب همه آثار آن نموده است. از جمله دیگر کتاب ها، «تأثیرات انقلاب اسلامی بر کشورهای اسلامی» اثر دکتر محمدباقر حشمت زاده است که گرچه تحقیقی خواندنی است، اما اولاً به بررسی این آثار صرفاً در کشورهای اسلامی پرداخته و ثانیاً عمدتاً از منابع محدود رسمی برای تحلیل آن آثار بهره برده است. برای نگارش تاریخ پر از نورانیت بازتاب انقلاب در جهان، شایسته است که گروه های متعددی به خاطره نگاری مردمان کشورهای مختلف بپردازند؛ چرا که حتی بررسی نشریات و روزنامه ها نیز به خاطر دشمنی دولت ها با انقلاب، نمی تواند ما را به مقصودمان برساند. در این مجال و به بهانه سالگرد پربرکت این انقلاب نورانی، معرفی مختصر بخش هایی از کتاب اخیر را تقدیم می داریم.

صدور انقلاب: چشم های نگران، اشک شوق

جریان فکری اجتماعی ایران قبل از انقلاب، به نحوی تحت تأثیر جریاناتی چون نهضت سیدجمال الدین اسد آبادی، جنبش اخوان المسلمین مصر، جنبش های آزادی خواه فلسطین و مساله اعراب و اسرائیل بوده است، اما با رخداد انقلاب، محور تحولات را ایران رقم زده که کشورهای مختلف، به حسب فاصله جغرافیایی و همچنین میزان ضریب مسئله شیعه و سنی در آن ها، آثار مختلفی را بروز داده اند. این کتاب، در مقدمه خود، به موضوع «صدور انقلاب» پرداخته و پس از مفهوم شناسی آن، ابزارهای آن را نیز بررسی کرده است.

صدور انقلاب در بعد سلبی ناظر به نفی کمونیسم، کاپیتالیسم، صهیونیسم و ارتجاع عرب بود و در بعد ایجابی، به اتحاد مسلمانان، آزادی و استقلال کشورهای اسلامی، نجات مستضعفان و… توجه داشت. البته بخشی از صدور انقلاب ناشی از اشتیاق جهان اسلام به این آموزه ها شکل گرفت. از جمله مسائلی که بر این موضوع تأثیرگذار بودند، مراسم حج، روز قدس، ابزار نفت و همچنین جنگ تحمیلی بود که در این میان، «فتح خرمشهر» که اولین پیروزی بزرگ رزمندگان به شمار می آمد، چشم نگران بسیاری از مردمان جهان را که شاید امیدی به ماندن این انقلاب نداشتند پر از اشک شوق کرد و پس از آن، خصوصاً سمینارها و هیئت های اعزامی سپاه با استقبال چشمگیری مواجه شدند.

همچنین پیروزی های پیاپی در والفجر هشت (فتح فاو) و کربلای پنج نیز در شرایطی که تصور می شد دیگر راه ضربه به عراق بسته شده و ایران به زودی عقب خواهد نشست، شکل گرفتند که علاوه بر ایجاد هراس بسیار در غرب و ارتجاع عرب، موج امید دیگری را در بدنه ملت ها پدید آورد.

تأثیرات انقلاب: زرد، سیاه، سفید

این کتاب تأثیرات انقلاب اسلامی بر کشورهای اسلامی را در هفت بخش زیر بررسی کرده است: کشورهای عربی آسیا، مانند عراق و عربستان و کشورهای خلیج فارس و لبنان و فلسطین، کشورهای عربی آفریقا، مانند سودان و الجزایر و تونس و مصر، کشورهای آفریقای سیاه، مانند نیجریه و نامیبیا و آفریقای جنوبی و ساحل عاج، کشورهای افغانستان و آسیای مرکزی، از جمله کشورهای شوروی سابق، کشور ترکیه، کشورهای شبه قاره هند، مانند پاکستان و هند و بخش کشمیر و بنگلادش و نهایتاً کشورهای جنوب شرقی، آسیا مانند مالزی، اندونزی و… در این مجال به برخی تأثیرات اشاره می شود. بدیهی است که ابزارها و آثار این مناطق و کشورها به دلیل تفاوت های فرهنگی سیاسی شان یکسان نیستند.

در عراق، آیت الله محمدباقر صدر، جریانی را علیه حکومت صدام به راه انداخت، در کویت، حجت الاسلام مهری، در بحرین، هادی مدرسی، در تونس، راشد الغنوشی و… علمدار شورش و اعتراض به حکومت های موجود بودند که همگی با خشونت تمام سرکوب شدند! در این میان، در لبنان «حزب الله» تشکیل شد و حماس و جهاد اسلامی نیز در فلسطین تشکیل شدند و جریان مبارز انقلابی به نام «مقاومت» در برابر اسرائیل تقویت شد و عرصه را بر صلح گرایان تنگ کرد.

این تأثیرات فقط در قالب گروه ها نبوده، بلکه در میان مردم و دانشجویان نیز آثار متعددی داشت. در الجزایر، دانشجویان، آرم جمهوری اسلامی را به جای هلال، بر بالای گنبد مسجد دانشگاه نصب کردند که به درگیری با مأمورین و دستگیری آن ها انجامید. در مصر، دستگیری های گسترده ای صورت گرفت و همه تظاهرات ها به شدت سرکوب شد و برخی سران اخوان المسلمین نیز اعدام شدند!

در اندونزی و مالزی و سودان و کشورهای دیگر، دولت ها تغییر می کنند و نظام های مردمی یا معتدل تر، جای حاکمان مستبد لیبرال را گرفتند. برخی جریانات اسلام گرا، مانند حزب اربکان در ترکیه و… در انتخابات پیروز شدند. مؤسساتی در کشورهای مختلف به صورت علنی یا مخفیانه آغاز به کار کرده و به ترجمه آثار امام، شهید مطهری، دکتر شریعتی و… پرداختند. حجاب اسلامی و طراحی انواع مدل های آن به شدت گسترش یافته، تولید و طبخ غذاهای حلال مورد توجه جدی واقع شده و مشروبات الکلی تحریم شدند.

جمع بندی: آغاز راه، آینده روشن

اثرات انقلاب بر این کشورها از منظر عمومی در موضوعات و بروزهای زیر قابل بررسی است: ایجاد امواج اسلام سیاسی و خواستن بخشی یا همه حکومت، تشدید دعوای اسلام کمونیسم و امپریالیسم با قدرت یابی جریانات اسلامی، قدرت یابی با پشتوانه مردمی بالا برای اسلام گرایان، تغییر موازنه قوا در خلیج فارس و حضور مجدد آمریکا برای تعدیل آن، ایجاد الگوی زن مبارز انقلابی، فرعی نمایاندن تهدید اسرائیل و طرح خطر ایران، بازیابی عزت اسلام با تشکیل حکومت اسلامی، بزرگ نمایی تهدید انقلاب توسط وهابیت و ارتجاع عرب و…

در یک جمع بندی نهایی، باید اثرات را در دولت ها، ملت ها و نهضت ها به طور جداگانه بررسی کرد. درباره نهضت ها شاهد تأسیس، توسعه، تحکیم، تضعیف، تجزیه، تخریب، تبدیل و تنافر بوده ایم که میزان نزدیکی و دوری به فکر انقلاب، این آثار را مستقیم یا غیرمستقیم در بر داشته است. دولت ها عمدتاً وادار به ایجاد پشتوانه مردمی برای حفظ خویش شدند و ملت ها نیز مطالبات دینی و سیاسی شان از دولت ها را افزایش دادند. موج مدل حکومتی انقلاب ایران، همه نظام های پادشاهی را تحت فشار قرار داده و اسلام رایج در مقابل اسلام اصیل کم اعتبار ساخت.

در مجموع، محتوای افکار، رفتار، روابط و ساختارهای کشورهای اسلامی از انقلاب اسلامی ایران تأثیر پذیرفتند و موضوعات جدیدی به عرصه فکری فرهنگی و سیاسی کشورها وارد شدند. و نهایتاً اینکه در این دهه، توجه درباره به موضوع صدور انقلاب در کنار ارائه مدل مطلوب حکومت داری در داخل به عنوان الگو، یک ضرورت حیاتی برای انقلاب اسلامی است. انقلابی که هنوز در ابتدای راه است و آثار آن در آینده بیش از پیش فهمیده خواهد شد.

منبع: مجله  /  امتداد  /  بهمن ماه ۱۳۸۸ – شماره ۴۹