درآمد
اگر به تصریح برخی اهالی علم ارتباطات، افراد برجسته و تأثیرگذار را می توان در عداد “رسانه” برشمرد،۱ آیا از همین منظر، “انقلاب اسلامی ایران” و بنیان گذار آن “امام خمینی(ره)” – و پیش از آن، “دین” و “مذهب” – را نمی توان واجد چنین نقشی دانست و در شمار رسانه به حساب آورد؟!
در این مجال، به اجمال، این مهم مورد واکاوی قرار می گیرد:
“رسانه” یعنی “پیام”
هرچند دکتر استوارت ام.هوور، نویسنده حوزه رسانه، اعلام می کند: “در ابتدای قرن بیست و یکم، دین و رسانه روز به روز بیشتر با یکدیگر مرتبط می شوند.. ..بنابر این دیگر نمی توان حوزه دین و رسانه را به آسانی از یکدیگر تفکیک کرد.”۲ اما پیشتر، این مارشال مک لوهان ـ معرّف شهیر “دهکده جهانی” و یکی از ارکان تاریخ مطالعات رسانه ای ـ بود که در کلمه ای قصار، گفت: “رسانه همان پیام است!”۳؛ سخن حکیمانه ای که امروزه بیشتر فهم می شود. مک لوهان به عنوان یک کاتولیک معتقد، خود در عمل نائل به این باور شده بود؛ چون برای او “رسانه حقیقی همان عشای ربانی بود. او هر روز که می توانست در عشای ربانی ظهر شرکت می کرد و در زمان تأمل، ارتباط با هم کیشان و مردم جامعه، از اشکال سنتی کلیسا سود می جست.”۴ به عبارت دیگر، از منظر مک لوهان، دین، نمادها، احکام و آداب آن، همه خود رسانه هایی تأثیرگذارند.
بنابر این، هر چند برخی در نسبت میان “دین” و “رسانه”، به اولین کتاب چاپی جهان یعنی انجیل ـ که در سال ۱۴۵۳ میلادی توسط گوتنبرگ چاپ و منتشر شد ـ استشهاد می کنند و عصر “مدرنیته” را آکنده از انواع رسانه های نوشتاری، دیداری، شنیداری می دانند که گاه در خدمت و گاه در خیانت به دین می باشند، اما باید گفت، با قدری تأمل درمی یابیم “دین” و “مذهب” و پدیده های منشعب از آن، خود در واقع، رساترین رسانه هایند.
“دین” به مثابه رسانه
چون ویژگی های برجسته رسانه که عبارتند از: فراگیری و گستره جغرافیای مکانی و حتی زمانی؛ ایجاد همبستگی و وفاق کلی بین اجزای جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی؛ انتقال میراث اجتماعی، فرهنگی، ارزشی و حتی دینی از نسلی به نسل دیگر؛ کارکرد خبری، آموزشی، پژوهشی؛ و…، را مرور کنیم درمی یابیم که دین خود مصداق اتم آن است.
پس دین را می توان از زاویه پدیده ای ارتباطی و رسانه ای با توانایی های متافیزیکی در رساندن پیام آسمانی به اهالی زمین نگریست. در این نگاه می توان به عناصر ویژه پیام رسان و ابزار متعدد ارتباطی آن، اندیشید. برای مثال واژگانی چون “نبی” ـ پیام رسان بی کاست و افزود و مبلغ مبدأ هستی به جامعه انسانی ـ به عنوان یکی از اولین و کلیدی ترین عناصر این شبکه ارتباطی، حائز دقت و سزاوار تأمل است. این واژه از “نبأ” به معنی خبر و پیام است؛ البته با قید مفید، مؤثر و عظیم بودن؛ “نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیک نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیهٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًی”؛۵و جمع آن “أنباء” است؛ و “اِنباء”به معنی اعلام پیام، ابلاغ و اِخبار می باشد. “نبی” بر وزن فعیل، به معنی فاعل است؛ یعنی پیام آور، پیغام بر و خبردهنده؛ چرا که نبی از جانب خدا خبر می دهد “نَبِّئْ عِبادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیم”۶؛ البته اگر به معنی مفعول باشد معنایش “خبرْ داده شده” و دریافت کننده پیام است؛ به این معنا که نبی از جانب خدا خبر داده می شود “نَبَّأَنِی الْعَلِیمُ الْخَبِیر”.۷ اگر “نبوت” از همان ریشه باشد به معنای پیام آوری، پیغام بری و به اصطلاح پیغمبری است؛ هرچند بعضی آن را به معنی رفعت و بلندی، گرفته اند.
رسانه “شیعه”
“تشیع” نیز خود یک رسانه قدرتمند تاریخی است؛ که با استفاده از ابزار روزآمد و تکنولوژی های کارآمد ارتباطی چون “منبر”، به انتقال پیام منحصر به فرد و گزارش های مانا و تأثرگذار خود از وقایع “غدیر”، “سقیفه”، “ساباط”، “کربلا”، و…، دست یازید و توانسته است به عنوان رسانه ای اصیل و بی رقیب ـ حتی در عصر مدرنیته ـ همچنان پویا، به رسالت خود ادامه دهد.
بی گمان، ذکر مصائب اهل بیت(ع) به ویژه برگزاری مراسم روضه و آیین سوگواری و عزاداری حضرت سیدالشهداء(ع)، در انتقال مفاهیم کلیدی مکتب تشیع، مشهود است. وقتی امام خمینی(ره) می فرماید: “این خون سیدالشهداء(ع) است که خون های همه ملت های اسلامی را به جوش می آورد” یعنی خون سالاری که در ظهر عاشورا در صحرای تفتیده کربلا بر زمین ریخته شد، چون چشمه ای جوشید و پیام حیات بخش خود را در سراسر رگ های تاریخ جاری ساخت و او را زنده کرد.
البته غرب و صهیونیسم جهانی، در کنفرانس “شیعه و مقاومت” ـ که در سال ۱۹۸۲ میلادی برگزار شد ـ ناگزیر به قدرت ویژه رسانه ای شیعه، اعتراف کرده و در جهت شکست آن ره جویی نمود.
رسانه جهانی انقلاب اسلامی
از آنجا که خبر مقدمه علم و علم هم قدرت است؛ “العلم سلطان”۸ امروزه رسانه، نه تنها ابزار قدرت، بلکه خود نیز به نوعی، قدرت است؛ البته قدرتی نرم. دیگر قدرت نرم رسانه های نظام سلطه در مدیریت معادلات بین المللی و تحولات جهانی بر همگان روشن شده است؛ چنانکه با تشخیص همین ضرورت، در مدت زمان کوتاهی پس از جنگ خلیج فارس، بیش از چندصد شبکه خبری بین المللی توسط کشورهای مهاجم راه اندازی شد؛ و پیش تر از آن، حتی کمپانی کوکاکولا در جنگل تنازع، راز بقای خود را در این دیده بود که دارای چندین روزنامه و شبکه تلویزیونی باشد!
واقعیت آن است که در چنین فضایی، انقلاب اسلامی ایران، نیز به مثابه یک رسانه مقتدر، موفق و مؤثر جهانی عمل می کند؛ چنانکه هم اکنون، با ارسال امواج بیداری به اقصی نقاط دنیا، به کانون اصلی الهام بخش رهایی ملت ها، تبدیل شده است.
اگر چه دین، در طول تاریخ حیات رسانه، انواع ابزار مدرن ارتباطاتی چون: صنعت چاپ، روزنامه و نشریه، رادیو، تلویزیون، ویدئو، ماهواره، اینترنت،. .. را به خدمت گرفت، اما اتفاقی که در عصر کنونی رخ داد، این است که دین، خود در قالب یک انقلاب مردمی و در قامت یک رسانه پرمحتوای جهانی، رخ نمود.
این انقلاب، هم در “محتوا” و هم در “نحوه ارائه” رسالت خود، نشان داد که حامل پیامی نرم، نو و ناب برای انسان امروز است. مقام معظم رهبری، به خوبی ضرورت توجه به بُعد پیام رسانی و ابلاغ ارزش های انقلابی نظام جمهوری اسلامی را چنین برمی شمارند: “انقلاب دو جهت داشت: یک جهت مبارزه با استبداد داخلی…جهت دیگر وجهه سخن و پیام نو برای دنیا و بشریت است. این چیزی است که دنیا را به خود جذب کرد؛ و الّا فلان متفکر اروپایی یا غربی یا آفریقایی یا آمریکای لاتین که امام و انقلاب و نظام اسلامی و حرکت مردم را ستایش می کند… پیام جهانی و انسانی اسلام است که او را به ستایش وادار می کند. جنبه دوم بسیار مهم است؛ ما باید بتوانیم این را بیان کنیم.”۹
در طول سه دهه از حیات انقلاب و در عصر جولان انواع رسانه، انقلاب به عنوان رسانه ای جامع، فراگیر و عمیق، حامل ارزش های الهی و انسانی برای بشریت امروز شده است. انقلاب اسلامی ایران و صدور ـ پیدا و ناپیدای ـ آن، حیات تازه ای به اسلام بخشید.
صدور انقلاب
انقلاب اسلامی ایران نماد، سمبل و الگوی بزرگ حقیقت یابی در عصر کنونی است. “صدور انقلاب اسلامی” به مفهوم صدور اندیشه های الهی، انگیزه های اسلامی و اراده های شگفت انگیز انسانی است که در ایران، تبلور یافت. صدور انقلاب از منظر امام خمینی(ره) ـ مبدع آن ایده که فرموده بود: “ما انقلابمان را به تمام جهانیان صادر می کنیم”۱۰ـ چیزی جز صدور پیام تازه و ابلاغ رسالت ویژه و منحصر به فرد انقلاب، نبود؛ چنانکه مقام معظم رهبری نیز با اشاره به این مهم، در ضرورت بیان درست آن می فرمایند: “انقلاب اسلامی و نظام اسلامی، مفاهیم بکر و تازه ای در دنیا دارد؛ مفاهیمی دارد که اگرچه مشترکاتی با دنیا دارد اما اختصاصاتی دارد که این را از شبیه خودش در مکاتب گوناگون و جریان های فکری و نحله های فکری دنیا جدا می کند؛ باید آن را در بیاوریم و پایش هم بایستیم و بیان کنیم.”۱۱
امروزه گیرندگان امواج بیداری و الگوبرداری از انقلاب اسلامی، دیگر محدود به نهضت مقاومت فلسطین ـ که پیش از انقلاب اسلامی با الطاف خفیه سران عرب، توفیقی جز انحراف و پس روی از اصول نداشت! ـ و جنبش حزب الله لبنان ـ که در واقع خود مولود انقلاب اسلامی است ـ نیست، بلکه خیزش فراگیر ستم کشیدگان جهان، به ویژه کشورهای اسلامی در یک سال اخیر، ریشه در اندیشه و نهضت امام خمینی(ره) دارد.
امام(ره) با ابزار و ابعاد فرامادی هویت انقلاب اسلامی، به تحدّی و هماوردجویی با تفکرات حاکم بر نظام سطله جهانی برخاست. در اوج سیطره تفکر پرمدعای مارکسیسم ـ به عنوان مقتدرترین جهان بینی مادی که مستظهر به پشتوانه میلیاردی انسان های ساده اندیش بود ـ قیام کرد و او را از اوج عزت به حضیض ذلت کشاند. سپس با اندیشه پرطمطراق و پر زرق و برق لیبرالیسم، به چالش نشست و چنانکه شاهدیم هر روز از هیمنه این شیر بی یال و اشکم می کاهد. خیزش ۹۹درصدی مردم مغرب زمین، موسوم به جنبش وال استریت، نمونه آشکار و نماد روشنی از بحران بنیادین در نظام سرمایه داری است که رهبران ایران اسلامی وعده تحقق آن را داده بودند.
والعاقبه للمتقین
پی نوشت ها:
۱. دکتر حمید مولانا در میزگرد “جامعه سیاسی، اجتماعی آمریکا؛ آزادی ها، آسایش، تبعیض و فساد”، دکتر احمدی نژاد را یک “رسانه” بسیار تأثیرگذار دانسته بود.
۲. جستارهایی در رسانه، ج ۲، ص ۱۴، دانشگاه ادیان و مذاهب، به نقل از کتاب “دین در عصر رسانه”.
۳. جستارهایی در رسانه، ج ۲، ص ۸۲۷، از مجموعه مقالات دین و رسانه، مقاله: رسانه همان توده است، تامس کوپر، ترجمه شهریار وقفی پور، دانشگاه ادیان و مذاهب.
۴. همان.
۵. کهف/١٣.
۶. حجر/ ۴۹.
۷. تحریم/۳.
۸. شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص ۲۵۳، الحکم المنسوبه، ش۶۶۰.
۹. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای شورای عالی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، ۱۷/۱۱/۱۳۸۰.
۱۰. صحیفه نور، ج ۱۷، ص ۲۴۰، ۴/۲/۱۳۶۲.
۱۱. بیانات مقام معظم رهبری، ۱۷/۱۱/۱۳۸۰.
